Kuchenka mikrofalowa zawdzięcza swoje powstanie rozpuszczonemu batonikowi, karteczki Post-it klejowi, który nie chciał trzymać wystarczająco mocno, a rozrusznik serca – pomyłce przy montażu układu elektronicznego. To tylko trzy z siedmiu historii wynalazków, które powstały przez przypadek. Ich twórcy szukali czegoś zupełnie innego, ale potrafili rozpoznać wartość nieoczekiwanego odkrycia. Niektóre z tych historii brzmią wręcz nieprawdopodobnie, choć wydarzyły się naprawdę.
Przypadkowe odkrycie nie oznacza jednak, że gotowy wynalazek pojawił się bez wysiłku. Czasami od laboratoryjnej pomyłki do produktu dostępnego w sklepach mijały całe lata. Właśnie dlatego warto poznać nie tylko szczęśliwy zbieg okoliczności, lecz także to, co wynalazcy zrobili później.
7 wynalazków, które powstały przez przypadek
1. Kuchenka mikrofalowa – batonik, który rozpuścił się w kieszeni
W 1945 roku amerykański inżynier Percy Spencer pracował w firmie Raytheon nad technologią radarową. Wykorzystywał przy tym magnetrony, czyli urządzenia wytwarzające mikrofale. Pewnego dnia zauważył coś osobliwego: słodki batonik, który miał w kieszeni, zaczął się topić.
Spencer nie zignorował tego zdarzenia. Podejrzewał, że za podgrzanie jedzenia odpowiada energia mikrofalowa. Postanowił więc sprawdzić swoją hipotezę, wykorzystując inne produkty spożywcze. Wśród nich znalazły się ziarna kukurydzy, które pod wpływem mikrofal zaczęły pękać, zamieniając się w popcorn.
Odkrycie doprowadziło do opracowania urządzenia pozwalającego podgrzewać żywność za pomocą mikrofal. Firma Raytheon zgłosiła odpowiedni patent w 1945 roku, a dwa lata później wprowadziła na rynek kuchenkę Radarange. Pierwsze komercyjne modele były wielkie i kosztowne, dlatego początkowo trafiały przede wszystkim do zastosowań profesjonalnych.
Dzisiejsze mikrofalówki mieszczą się na kuchennym blacie, a ich obsługa sprowadza się do naciśnięcia kilku przycisków. Trudno uwierzyć, że historia tego urządzenia zaczęła się od przekąski przypadkowo ogrzanej w laboratorium radarowym.
2. Karteczki Post-it – klej, który okazał się za słaby
W 1968 roku Spencer Silver, chemik pracujący dla firmy 3M, prowadził badania nad nowymi klejami. Zespół poszukiwał między innymi mocniejszych substancji klejących, tymczasem Silver otrzymał materiał o zupełnie innych właściwościach. Klej przyczepiał się do powierzchni, ale można go było łatwo odkleić, nie niszcząc podłoża.
Wynik eksperymentu był interesujący, jednak przez kilka lat nikt nie potrafił znaleźć dla niego odpowiedniego zastosowania. Silver prezentował swoje odkrycie kolegom z firmy, licząc na to, że ktoś wpadnie na praktyczny pomysł.
Rozwiązanie przyniosła irytacja innego pracownika 3M, Arta Fry’a. Podczas śpiewania w kościelnym chórze Fry zaznaczał odpowiednie strony śpiewnika małymi kawałkami papieru. Problem w tym, że zakładki ciągle wypadały. Przypomniał sobie wtedy o nietypowym kleju Silvera.
Tak narodził się pomysł papierowych zakładek, które można przyczepiać i odklejać. Wkrótce okazało się, że równie dobrze sprawdzają się jako karteczki z wiadomościami. Produkt trafił na szeroki rynek amerykański w 1980 roku pod nazwą Post-it.
Jest tu jeszcze jedna ciekawostka. Charakterystyczny żółty kolor karteczek również nie był wynikiem wielkiej strategii projektowej. Według historii firmy 3M w sąsiednim laboratorium dostępny był akurat zapas żółtego papieru. I właśnie ten kolor stał się znakiem rozpoznawczym produktu.
3. Teflon – biały proszek znaleziony w butli z gazem
W kwietniu 1938 roku Roy Plunkett, chemik pracujący w laboratorium firmy DuPont, prowadził badania nad nowymi czynnikami chłodniczymi. Wykorzystywał przy tym gaz o nazwie tetrafluoroetylen, przechowywany w specjalnych stalowych butlach.
Podczas jednego z eksperymentów okazało się, że z butli nie wydostaje się oczekiwana ilość gazu. Co dziwniejsze, pojemnik nadal ważył więcej, niż powinien ważyć pusty. Kiedy badacze zajrzeli do środka, znaleźli biały, woskowaty materiał.
Gaz samorzutnie przekształcił się w nową substancję – politetrafluoroetylen, znany później jako PTFE. Materiał wykazywał niezwykłą odporność na działanie wielu chemikaliów i wysokiej temperatury, a także bardzo niski współczynnik tarcia.
Odkryty polimer znalazł zastosowanie w przemyśle, a z czasem również w powłokach zapobiegających przywieraniu żywności do naczyń kuchennych. Tak powstało jedno z najbardziej rozpoznawalnych zastosowań teflonu.
Plunkett nie szukał materiału na patelnię. Chciał uzyskać nowy czynnik chłodniczy. Gdyby uznał dziwny biały osad za bezużyteczny odpad, historia teflonu mogłaby potoczyć się zupełnie inaczej.
4. Szkło bezpieczne – kolba pękła, ale nie rozsypała się na kawałki
Na początku XX wieku francuski chemik i artysta Édouard Bénédictus miał doświadczyć w swoim laboratorium nietypowego zdarzenia. Według znanej relacji w 1903 roku upuścił szklaną kolbę, która wcześniej zawierała roztwór tworzywa celuloidowego.
Kolba popękała, lecz zamiast rozsypać się na ostre odłamki, zachowała swój kształt. Na jej wewnętrznej powierzchni pozostała cienka warstwa materiału, która utrzymywała pęknięte szkło razem.
To zdarzenie stało się inspiracją do opracowania szkła laminowanego, w którym warstwa tworzywa łączy szklane tafle i pomaga zatrzymać odłamki po pęknięciu. Bénédictus opatentował swoje rozwiązanie w 1909 roku, a technologia zyskała szczególne znaczenie w motoryzacji.
Warto zaznaczyć, że historia upuszczonej kolby jest przede wszystkim przekazywaną przez samego wynalazcę opowieścią o początkach odkrycia. Dobrze jednak pokazuje zasadę działania szkła laminowanego, stosowanego współcześnie między innymi w przednich szybach samochodowych.
5. Super Glue – klej odkryty podczas prac nad tworzywem do celowników
Podczas II wojny światowej amerykański chemik Harry Coover pracował w firmie Eastman Kodak nad materiałami, które mogłyby znaleźć zastosowanie w precyzyjnych celownikach optycznych. Jednym z badanych rozwiązań były związki chemiczne zwane cyjanoakrylanami.
Substancje te miały jednak wyjątkowo kłopotliwą właściwość: bardzo mocno przywierały do różnych powierzchni. Z punktu widzenia badań nad przezroczystymi tworzywami nie był to pożądany rezultat. Materiały nie nadawały się do pierwotnie planowanego zastosowania.
Coover dostrzegł jednak, że właśnie ta intensywna zdolność klejenia może być niezwykle użyteczna. Dalsze prace nad cyjanoakrylanami doprowadziły do powstania szybko działających klejów, które znamy dziś pod nazwą Super Glue lub po prostu jako kleje błyskawiczne.
Ich zastosowanie wyszło daleko poza domowe naprawy. Specjalnie opracowane kleje cyjanoakrylanowe znalazły również zastosowanie w medycynie, między innymi do zamykania niektórych ran. Nie oznacza to oczywiście, że zwykły klej z marketu nadaje się do używania na skórze.
Historia Coovera jest szczególnie ciekawa, ponieważ przypomina przypadek karteczek Post-it. W obu sytuacjach właściwość, która początkowo przeszkadzała badaczom, ostatecznie okazała się największą zaletą odkrytego materiału.
6. Wulkanizowana guma – kauczuk, siarka i rozgrzany piec
W pierwszej połowie XIX wieku naturalny kauczuk miał poważne ograniczenia. Pod wpływem ciepła stawał się lepki i miękki, a na zimnie sztywniał. Utrudniało to jego praktyczne wykorzystanie w przedmiotach codziennego użytku.
Charles Goodyear przez lata eksperymentował z rozmaitymi mieszankami, próbując poprawić właściwości tego materiału. Przełom nastąpił w 1839 roku. Według znanej relacji mieszanka kauczuku, siarki i tlenku ołowiu przypadkowo znalazła się na gorącej powierzchni pieca.
Pod wpływem wysokiej temperatury materiał zmienił właściwości. Stał się bardziej odporny na zmiany temperatury i zachowywał użyteczną elastyczność. Odkrycie pomogło rozwinąć proces znany jako wulkanizacja gumy.
Trzeba jednak pamiętać, że Goodyear nie był przypadkowym przechodniem, który wrzucił kawałek kauczuku do ognia. Od dawna szukał sposobu na jego ulepszenie. Przypadkowy charakter miała przede wszystkim okoliczność, która doprowadziła go do ważnej obserwacji.
Wulkanizacja umożliwiła znacznie szersze wykorzystanie gumy, a rozwój tej technologii stał się ważny między innymi dla produkcji opon, uszczelek i wielu innych elementów technicznych. Co ciekawe, współczesna firma oponiarska Goodyear nosi nazwę na cześć wynalazcy, choć powstała już po jego śmierci.
7. Rozrusznik serca – jeden niewłaściwy opornik
W 1956 roku amerykański inżynier Wilson Greatbatch pracował nad układem elektronicznym przeznaczonym do badań czynności serca. Podczas montażu urządzenia omyłkowo wykorzystał opornik o niewłaściwej wartości.
Zamiast działać zgodnie z pierwotnym zamierzeniem, obwód zaczął wytwarzać regularne impulsy elektryczne. Greatbatch zauważył, że ich rytm przypomina impulsy potrzebne do pobudzania pracy serca.
To spostrzeżenie skierowało jego uwagę na możliwość skonstruowania niewielkiego urządzenia, które mogłoby wspomagać pracę serca u pacjentów z zaburzeniami rytmu. Greatbatch rozpoczął dalsze badania, współpracując później między innymi z chirurgiem Williamem Chardackiem.
W 1958 roku rozpoczęto badania urządzenia na zwierzętach, a w 1960 roku zastosowano opracowany system u człowieka. W ten sposób pomyłka podczas montażu obwodu stała się jednym z ważnych wydarzeń w historii rozwoju wszczepialnych stymulatorów serca.
To szczególnie wymowny przykład, bo skutki nieoczekiwanego odkrycia wykroczyły daleko poza wygodę codziennego życia. Rozwój rozruszników serca stworzył nowe możliwości leczenia pacjentów z określonymi zaburzeniami przewodzenia impulsów elektrycznych w sercu.
Czy naprawdę wystarczył jeden szczęśliwy przypadek?
Historie siedmiu wynalazków mają wspólny element: w pewnym momencie eksperyment przyniósł wynik, którego nikt się nie spodziewał. Ale między takim zdarzeniem a gotowym rozwiązaniem istniała zazwyczaj długa droga.
Spencer Silver odkrył nietypowy klej w 1968 roku, a karteczki Post-it trafiły na szeroki rynek dopiero w 1980 roku. Percy Spencer zauważył działanie mikrofal na żywność w 1945 roku, ale pierwsze kuchenki były dużymi, kosztownymi urządzeniami, których nie sposób porównywać z dzisiejszym sprzętem kuchennym.
Również Wilson Greatbatch potrzebował kolejnych lat badań, zanim pomyłka z opornikiem przełożyła się na urządzenie nadające się do wszczepienia pacjentowi.
Ciekawostka: Wynalazek karteczek Post-it zawdzięczamy właściwie dwóm różnym problemom. Pierwszym był klej, który okazał się za słaby. Drugim – papierowe zakładki wypadające ze śpiewnika. Dopiero połączenie tych dwóch sytuacji doprowadziło do stworzenia produktu używanego na całym świecie.
Dlatego opowieści o wynalazkach powstałych przez przypadek wymagają pewnej ostrożności. Łatwo wyobrazić sobie naukowca, który coś rozlewa, coś upuszcza lub pomyli dwa składniki, a następnego dnia ogłasza przełomowe odkrycie. Rzeczywistość bywała znacznie bardziej skomplikowana.
Dlaczego nie każdy przypadkowy eksperyment kończy się wynalazkiem?
W laboratoriach nieoczekiwane wyniki eksperymentów zdarzają się regularnie. Czasami oznaczają błąd pomiaru, nieprawidłowo przeprowadzoną próbę albo zanieczyszczenie substancji. Innym razem mogą prowadzić do odkrycia czegoś ważnego.
Kluczowe jest rozpoznanie, że nietypowy rezultat zasługuje na dalsze badania. Roy Plunkett mógł poprzestać na stwierdzeniu, że gaz zniknął z butli. Zamiast tego zbadał powstały materiał. Harry Coover mógł odrzucić nadmiernie klejącą substancję jako nieprzydatną do prac nad celownikami. Dostrzegł jednak możliwość wykorzystania jej właściwości w zupełnie innym celu.
W historii nauki takie nieoczekiwane, szczęśliwe odkrycia określa się czasem mianem serendypii. To sytuacje, w których poszukiwanie jednej rzeczy prowadzi do znalezienia czegoś innego, często równie wartościowego.
Nie oznacza to, że każdy błąd jest cenny ani że przypadek zastępuje wiedzę i doświadczenie. Pozwala natomiast zrozumieć, dlaczego badacze nie zawsze porzucają eksperyment, kiedy wynik różni się od oczekiwanego.
Może więc następnym razem, kiedy karteczka odklei się od biurka albo obiad zacznie podgrzewać się w mikrofalówce, warto przypomnieć sobie historie ich twórców? Siedem opisanych wynalazków pokazuje, że szczęśliwy przypadek może być początkiem czegoś niezwykłego. Pod warunkiem że znajdzie się ktoś, kto zechce sprawdzić, dlaczego wydarzyło się coś nieoczekiwanego.